Nr. 40 Waterteunisbloem
Exotische schoonheid in de Middendam
Een plant met een opvallende schoonheid en een migratie-achtergrond is gesignaleerd in de Middendam. Een paar vierkante meter van de vijver tussen de Middendam en Valksestraat wordt begroeid door een subtropische waterplant met goudgele bloemen. Van juni tot september zijn deze bloemen te bewonderen.
Het gaat hier om de Grote waterteunisbloem; een plant die van nature voorkomt in Zuid-Amerika. Deze plant is verwant aan de gewone Teunisbloem, die ook hier in tuinen en in het wild voorkomt. De bloemen lijken sterk op elkaar.
De bloemen van de Waterteunisbloem zijn 15 tot 25 millimeter groot. Er komt in Nederland ook een Kleine waterteunisbloem voor. Die plant heeft, zoals de naam al doet vermoeden, kleinere bloemen en vuurrode stengels.
De Grote waterteunisbloem is een vaste plant. Net als bij de vaste planten in de tuin sterft in het najaar het loof af en overleeft het wortelstelsel in de bodem om volgend voorjaar weer uit te lopen. Wat verder opvalt aan deze plant is dat de Waterteunisbloem twee typen wortels heeft. Het ene type wortel onderaan de plant zorgt voor verankering in de bodem en opname van voedingsstoffen. Langs de stengel zitten andere wortels die voor zuurstofopname worden gebruikt.
Exotische woekeraar
De Kleine en Grote waterteunisbloem zijn oever- en drijvende waterplanten. Deze planten wortelen in de oeverzone en groeien met wel drie meter lange stengels over het wateroppervlak. De Grote waterteunisbloem legt de oever vast en heeft mooie bloemen. Daarmee zijn de positieve eigenschappen van deze waterplant wel genoemd. De Grote waterteunisbloem heeft een enorme groeikracht en vormt hele matten op het water, die tientallen centimeters dik kunnen zijn. Wordt er niet ingegrepen dan zal deze exotische schoonheid de hele vijver overnemen.
Inheemse waterplanten als de Waterlelie, Gele lis en de Gele plomp worden daarmee verdreven. Daar blijft het niet bij. De plantenmat verhindert dat licht dieper in het water doordringt. Onderwaterplanten als wieren en zuurstofplanten sterven daardoor af. Dit heeft weer als gevolg dat het zuurstofgehalte van het water gevaarlijk laag wordt voor vissen en andere waterdieren. Maar de grootste klap voor het plantaardig en dierlijk leven in het water moet nog komen. In het najaar sterven de bovengrondse bladeren en stengels van de Waterteunisbloem af. Dood plantenmateriaal wordt door bacteriën afgebroken, maar die gebruiken hierbij wel veel zuurstof. Omdat het hier om zo’n grote plantenmassa gaat, kan het water zuurstofloos worden. Dan kunnen waterdieren en de meeste planten daarin niet meer leven. In deze fase treedt massale vissterfte op. Alleen rottingsbacteriën, slakken en bloedzuigers kunnen in dit zuurstofloze water leven. Het water verandert daarmee in een zwarte drab, waaruit stinkende gassen borrelen. De plantenmassa die niet afgebroken wordt, zorgt voor verlanding van de oevers.
Waterschappen-en polderdistricten zijn niet blij met deze plant. Naast verslechtering van de waterkwaliteit belemmeren de algenmatten ook de afvoer van water.
Alleen kruisbestuiving
De Grote waterteunisbloem komt voor in stilstaand water of in wateren waar weinig stroming is. De plant heeft ook een voedzame bodem nodig. In Nederland komt de Waterteunisbloem voor in sloten en vaarten, langs vijver- en meerranden en in de bochten van langzaam stromende waters.
Elk losgelaten stukje wortel of stengel kan weer snel uitgroeien tot een nieuwe plantenplak. Bootjes en surfplanten, runderen en paarden die de oever vertrappen en uitdreggen van het water met machines leiden tot losgelaten stukjes plant, die mee kunnen stromen en zich ergens anders kunnen vestigen. Ook watervogels kunnen stukjes meenemen.
Deze ongeslachtelijke voortplanting van de waterteunisbloem levert planten op die dezelfde erfelijke eigenschappen hebben. De bloemen van de Waterteunisbloem kunnen ook door insecten bestoven worden, maar er ontstaan alleen vruchten en zaden wanneer dit stuifmeel afkomstig is van een Waterteunisplant, die erfelijk niet identiek is. In de vijver in de Middendam is het zeer onwaarschijnlijk dat er kiemkrachtig zaad wordt gemaakt. De planten in een pakket Waterteunisbloemen zijn allemaal stekken van elkaar en deze planten kunnen elkaar dus niet bevruchten Het wordt betwijfeld of de verspreiding in Nederland door middel van zaad plaatsvindt. Waarschijnlijk vindt hier de verspreiding alleen plaats door losgelaten stukjes plant.
Weggegooide vijverplanten
Rond 1832 werd de Grote waterteunisbloem vanuit Zuid-Amerika in Frankrijk ingevoerd. Hier werd de plant verkocht als vijverplant aan particulieren. Door gedumpte planten breidde de Grote waterteunisbloem al snel uit naar het noorden en zuiden van Frankrijk. In Zuid-Frankrijk zijn er hele moerassen mee dichtgegroeid.
In 1993 was er in Nederland de eerste melding van “ontsnapte” Waterteunisbloemen. Inmiddels is de Waterteunisbloem in al onze provincies waargenomen. Sinds 2011 is de verkoop verboden.
De meeste, zo niet alle vindplaatsen in de natuur van deze Waterteunisbloemen, kunnen teruggeleid worden tot dumping van vijverplanten door particulieren.
Strenge winters overleeft de plant niet, maar het jaarlijks tieren van deze waterplant in de vijver in de Middendam laat al zien, dat deze winters niet veel meer voorkomen.
De Waterteunisbloem speelt ook geen belangrijke rol in de levensgemeenschap. De planten bevatten verder giftige stoffen, waardoor ze ook nauwelijks door planteneters opgegeten worden. De enige remedie tegen deze woekerende waterplanten is heel precieze verwijdering van alle delen van de plant.
Invasieve exoten
Omdat ze inheemse soorten verdringen en de waterkwaliteit verslechteren, staan de Grote en Kleine waterteunisbloem op de EU-lijst van invasieve exoten. Dat houdt in dat deze soort niet meer mag worden gehouden of verhandeld. Overheid en waterbeheerders moeten de plant opsporen, verwijderen of in ieder geval verspreiding onmogelijk maken. Dat verwijderen is niet makkelijk, omdat elk achtergebleven stukje weer zal aangroeien. Ook in de vijver in de Middendam is deze waterplant al enkele malen verwijderd door de gemeente, maar deze actie zal herhaald moeten worden.
Copyright © 2025 Werkgroep Biodiversiteit SLAG
Tekening © Jan Glas, Johan Bergsma e.a.
